Η anexωση της Χαβάης παραμένει μια από τις πιο συζητούμενες αυτοκρατορικές ενέργειες της Αμερικής. Δεν υπάρχει συναινεσις — μόνο ανταγωνιστικά ηθικά πλαίσια. Εδώ δομημένη ματιά στα βασικά επιχειρήματα.
Η αξία του Pearl Harbor ως μεσοειρηνική ναυτική βάση ήταν ξεκάθαρη το 1898. Οι υποστηρικτές טעναν ότι ο ελεγχος των ΗΠΑ απέτρεπε την ιαπωνική, βρετανική ή γερμανική κυριαρχία — προστατεύοντας το εμπόριο και την ασφάλεια της Δυτικής Ακτής. Ο Ισπανικο-Αμερικανικός Πόλεμος (1898) ταχύρυνε αυτόν τον λογισμό.
Η οικονομία της Χαβάης στη ζάχαρη ήταν ήδη εξαρτημένη από τις ΗΠΑ (συνθήκη αμοιβαιότητας 1875). Η anexωση επίσημανε την ατελής πρόσβαση, σταθεροποίησε τις επενδύσεις και ενσωμάτωσε τα νησιά στην αγορά των ΗΠΑ — ωφελώντας και τις δύο οικονομίες, το μένουν οι υποστηρικτές.
Μερικοίsupported ότι η anexωση φέρνε διακυβέρνηση, υποδομή, εκπαίδευση και δημόσια υγεία σε ένα «ακατέργαστο» βασίλειο — κλασικός 19ος αιώνας φιλελεύθερος αυτοκρατορικό λόγος. (Σύγχρονη άποψη: πατερναλιστική και αδιαφορική απέναντι στις επιτεύξεις των Χαβαϊτών.)
Το Βασίλειο της Χαβάης διεθνώς αναγνωριζόταν (συνθήκες με ΗΠΑ, ΗΕ, Γαλλία, Ιαπωνία). Η ανατροπή του 1893 — υποστηριγμένη από αμερικανικούς ναυτικούς και τον Υπουργό John Stevens — αναγνωρίστηκε ως παράνομη από την ίδια έρευνα του Προέδρου Cleveland (Blount Report). Η anexωση ψηφίστηκε ένα πραξικόπημα.
Οι εγχώριοι Χαβαϊτες (Kānaka Maoli) δεν διαβουλεύτηκαν ποτέ. Οι Kūʻē Petitions του 1897 (21.000+ υπογραφές, ~95% των ενήλικων Χαβαϊτών) αντέθηκαν στην anexωση. Το Κογκρέσ τα παρέβλεψε. Γλώσσα, γη και αυτοδιοίκηση ξεφουσκώθηκαν γρήγορα μετά.
Οι «Πέντε Μεγάλοι» ολιγάρχες της ζάχαρης (Castle & Cooke, Alexander & Baldwin, κ.λπ.) σκηνοθέτησαν την ανατροπή για να ασφαλίσουν πρόσβαση στην αγορά των ΗΠΑ. Η anexωση εμπλούτισε λίγες λευκές οικογένειες (haole) ενώ οι εγχώριοι Χαβαϊτες χάσανε γη, πολιτική δύναμη και πληθυσμιακή πλειοψηφία.
Anexωση μέσω συνένωσης ψηφίσματος (Newlands Resolution), όχι συνθήκης — παράκαμψη της 2/3 ψήφου της Γερουσίας που απαιτούν οι συνθήκες. Συνταγματικοί學者 (τότε και τώρα) διαφωνούν για τη νομιμότητά της. Η Απολογία της Χαβάης το 1993 (PL 103-150) αναγνώρισε την παράνομη ανατροπή.
Realpolitik vs Αυτοκαθορισμός. Οι ΗΠΑ ήθελαν πόδι στην Ειρηνική· οι Χαβαϊτες ήθελαν το έθνος τους. Η ισχύς νίκησε. Αν αυτό αποτελεί «ηθική δικαιολογία» εξαρτάται από το αν προτιμάτε την στρατηγική ανάγκη ή τα κυριαρχικά δικαιώματα.
Σήμερα, το κίνημα κυριαρχίας της Χαβάης συνεχίζεται — ζητάει ομοσπονδιακή αναγνώριση, επιστροφή γης ή ανεξαρτησία. Η ηθική διαμάχη δεν λύθηκε· είναι συνεχής.
