Μια φαβελά είναι ένας τύπος μη τυπικής, αυτοκατασκευασμένης αστικής κατοίκησης που βρίσκεται σε όλη τη Βραζιλία, πιο διάσημα ορμημένη στους απόκρουστους λόφους της Ρίο ντε Ζανέιρο. Ο όρος προέρχεται από την φυτό faveleira (Cnidoscolus quercifolius), ένα ακανθώδες θάμνο που είναι συνηθισμένος στον λόφο όπου στρατός κατασκήνωσε κατά τον πόλεμο του Κανούντου (1896–97); όταν επέστρεψαν στη Ρίο, κατασκήνωσαν σε παρόμοιο λόφο και ονόμασαν το Μόρο ντα Φαβελά.
Οι φαβελές εμφανίστηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα καθώς απελευθερωμένοι δούλοι, απολυμένοι στρατιώτες και αγροτικοί μετανάστες ζητούσαν προσιτή στέγαση κοντά στα αστικά κέντρα εργασίας. Χωρίς πρόσβαση σε τυπικές αγορές εδαφών ή πίστωση, χτίστηκαν σπίτια σε περιθωριακά εδάφη—απόκρουστες κλίσεις, πεδιάδα πλημμύρας και αστικές περιφέρειες—χρησιμοποιώντας υλικά συλλεγμένα από σκουπιδιά. Η ταχεία βιομηχανοποίηση από την δεκαετία του 1940 και μετά επιτάχυνε την αγροτική-προς-αστική μετανάστευση, πληθύνοντας δραματικά τους πληθυσμούς των φαβελών.
Παρόλοips τη υλική στερία, οι φαβελές είναι ζωντανές κοινωνικές οικοσυστήματα:
Οι φαβελές έχουν στιγματίσει πλέον ως «ζώνες εγκληματικότητας», μια αφήγηση που ενισχύεται από τα μέσα ενημέρωσης και χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει βαρύχειρα αστυνόμευση. Ιστορικά, το κράτος διέδωκε την αφαίρεση (1960s–70s, μετακίνηση κατοίκων σε μακρινές, κακώς εξυπηρετούμενες οικιστικές πολυκατοικίες) ή την αμέλεια. Από την δεκαετία του 1990, το κυρίαρχο παράδειγμα μετέβη στην αναβάθμιση (urbanização):
Η Βραζιλία έχει περισσότερες από 11.000 φαβελές (IBGE 2022), στεγάζοντας ~16 εκατ. ανθρώπους. Διαφέρουν τεράστια:
Οι φαβελές δεν είναι απλώς «κατωκίες»—είναι πόλεις μέσα στις πόλεις, χτισμένες από την εργασία και τον εννοιολογισμό των κατοίκων όπου η τυπική πόλη απέτυχε να παρέχει. Η κατανόησή τους απαιτεί να ξεφύγουμε από το πρίσμα φτώχειας/εγκληματικότητας για να αναγνωρίσουμε τον ρόλο τους ως προσιτός οικιστικός απόθεμα, πολιτιστικοί κινητήρες και τόποι αγώνα για την πολιτεία σε μια από τις πιο ανισόμορφες χώρες του κόσμου.
