Όταν χριστιανοί μισσιονάριοι (CMS, Μεθοδιστές, Καθολικοί, Πρεσβυτέριοι, Βαπτιστές) επεκτείναν στην Νιγηρία στα τέλη 1800s, διώξαν πολυδιάστατο πρόγραμμα που αναμόρφωσε το θρησκευτικό, εκπαιδευτικό και κοινωνικό τοπίο της περιοχής.
Κύριος мандат: «Πορευθέντες ουν μαθητεύσατε πάντα τα έθνη» (Ματθ 28:19). Κήρυγμα, βάπτιση, ίδρυση εκκλησιών. Στόχευαν παραδοσιακά θρησκευτικά συστήματα (orisha, προγόνων λατρεία, μαντεία). Μέχρι 1900: ~350.000 χριστιανοί στη Νότια Πρωτοποριακή.
Σχολεία = αεριστήρια μεταστροφής + δημιουργία εργατικής δύναμης. CMS Grammar School Lagos (1859), Hope Waddell Calabar (1895), Dennis Memorial Grammar School Onitsha (1925). Πρόγραμμα: αγγλικά, Βίβλος, αριθμητική, επαγγελματικές δεξιότητες. Παράγαν τους πρώτους νιγηριανούς νομικούς, γιατρούς, γραμματείες, εθνικιστικούς ηγέτες (Αζικίγε, Αβόλγιο, Μπέλο—όλοι μισσιοναρικά εκπαιδευμένοι).
Δύο στόχοι αβολισισμού:
• Ενδογενής σκλαβιά: Ιθαγενή συστήματα σκλαβιάς (κάστη Osu, εγχώρια πανέγγυση). Μισσιονάριοι φιλοξενούσαν δραπέτες, πίεζαν άρχοντες.
• Ανθρώπινες θυσίες: Μαντεία Αροτσούκου Long Juju, θυσίες κηδείας. Απευθείας αντιμετώπιση.
Μεταρρυθμίσεις φύλου: Αντέστησαν σε γαμήλια ανηλίκων, γυναικεία γεννητική μουτίλαση, τελετές χηρές. Προώθησαν μονογαμία (εναντίον πολυγυνίας).
Εισήγαγαν: τυπογραφία (πρώτη νιγηριανική εφημερίδα Iwe Irohin 1859, CMS), εμπορικές καλλιέργειες (κακάο, βαμβάκι, επεξεργασία ελαιόλαδου), ξυλουργία, μαστοροτεχνη, ιατρική φροντίδα (νοσοκομεία: Sacred Heart Abeokuta 1895, ECWA Jos 1907). Καταγράφαν γλώσσες (Βίβλοι Γιορούμπα/Ίγκμπο Κρόουθερ, γραμματικές, λεξικά).
Στόχος: Αυτοδιοικητικά, αυτουποστηρικτικά, αυτοδιαδοτικά «τρία-αυτό» εκκλησίες. Εκπαιδεύσαν αφρικανούς κατηχητές, παστοράς (Κρόουθερ—πρώτος αφρικανικός αγγλικανικός επίσκοπος 1864), δασκάλους. Χτίσαν εκκλησίες ως κοινωνικά κέντρα.
Θετική: Γραμματισμός, υγεία, διαμόρφωση ηγετών, διατήρηση γλώσσας, αβολιστική πίεση.
Αρνητική: Πολιτισμική διαταραχή, συνεργασία κολωνιασμού, δογματική διασπορά, επιβολή ρόλων φύλου, υπονομευση παραδοσιακής εξουσίας.
Οι μισσιονάριοι δεν έφεραν απλώς μήνυμα—έφεραν το εργαλείο της σύγχρονης εποχής, επιβάλλοντας διαπραγματεύσεις που ορίζουν την Νιγηρία σήμερα.