Η Αγία Σοφία (537 μ.Χ., Κωνσταντινούπολη) είναι το απολυutatικό βυζαντινό chef-d'œuvre, όχι ρωμανική. Βασικές διαφορές:
| Χαρακτηριστικό | Αγία Σοφία (Βυζαντινή) | Ρωμανική (10ος–12ος α. Δυτική Ευρώπη) |
|---|---|---|
| Θόλος | Τεράστιος κεντρικός θόλος σε πεντεμβόλια | Σπάνιος· συνήθως αψίδες βαρέλης/σταυροειδούς |
| Σχέδιο | Κεντρικοποιημένο (γύρω στο τετράγωνο) | Αιθουσοειδές (βασιλική/σταυροειδές) |
| Φως | 40 παράθυρα στη βάση του θόλου· μυστικό φως | Μικρές φωτοληπτικές· σκοτεινότερα εσωτερικά |
| Δομή | Τα πεντεμβόλια μεταφέρουν φορτίο σε 4 πυλώνες | Παχύς τοίχοι, βραχιόνια, σύνθετοι πυλώνες |
| Διακόσμηση | Χρυσά μωσαϊκά, μαρμάρινα επένδυση | Αρχιτεκτονική γλυπτική, τοιχογραφίες |
Οι μεταγενέστερες οθωμανικές προσθήκες (μινάρετες, βραχιόνια) και η απαρχαιότητα του κτιρίου (προηγείται της ρωμανικής από 500 χρόνια) μερικές φορές θολώνουν τις κατηγορίες. Αλλά ιστορικά και δομικά, ορίζει την βυζαντινή αρχιτεκτονική.
