Ο Φαραώ Αχενατόν (βασίλευσε π.χ. 1353–1336) εφάρμοσε την ριζικότερη μεταμόρφωση στην αρχαία αιγυπτιακή ιστορία. Σε λιγότερο από δύο δεκαετίες, ανέτρεψε χιλιετιών θρησκευτικής, καλλιτεχνικής, πολιτικής και αστικής παράδοσης—δημιουργώντας την βραχύβια, αινιγματική Περίοδο Αμαρνά.
Ο Αχενατόν ύψωσε τον Ατόν (τον ήλιο δίσκο) σε ανώτατο, αποκλειστικό θεότητα, καταργώντας το τεράστιο πάνθεον με αρχηγό τον Αμούν-Ρα. Έκλεισε ναούς, διέγραψε το όνομα του Αμούν από μνημεία, και ανακατέστρεψε πόρους στην λατρεία του Ατόν. Δεν ήταν απλώς θεολογικό—κατέστρεψε την οικονομική και πολιτική δύναμη της ιερωσύνης του Αμούν, του πλουσιότερου ιδρύματος στην Αίγυπτο.
Η βασιλική τέχνη εγκατέλειψε την σκληρή ιδανικοποίηση. Ο Αχενατόν, η Νεφερτίτι και οι κόρες τους απεικονίζονταν με εκτεταμένα κρανία, προεξωθισμένες κοιλίες και στιγμές οικείας οικογενειακής στιγμής—αδύνατη ανεπιφύλακτη ανεπίσημη φύση. Αυτό το «στυλ Αμαρνά» επηρέασε μεταγενέστερη τέχνη αλλά αναστράφηκε μετά τον θάνατό του.
Εγκατέλειψε την Θήβα, την θρησκευτική και πολιτική καρδιά της Αιγύπτου, και χτίστηκε μια προσχεδιασμένη πόλη Αχετατόν («Ορίζοντας του Ατόν») σε παρθένο ερημικό τόπο. Αυτό διέταραξε ολόκληρο το διοικητικό μηχάνημα και συγκέντρωσε την εξουσία γύρω από τον βασιλιά.
Ο Αχενατόν μειώνει τις στρατιωτικές εκστρατείες, βασίζοντας στη διπλωματία (τα Γράμματα Αμαρνά αποκαλύπτουν εκτεταμένη αλληλογραφία με υπηκόους και μεγάλες δυνάμεις). Μερικοί υπηκόοι χάθηκαν· η αιγυπτιακή επιρροή στη Λεβάντε μειώθηκε.
Εγκατέστησε πιστούς σε κλειστά θέσεις, παρακάμπτοντας παραδοσιακούς κληρονομικούς αξιωματικούς. Η κεντρικοποίηση αυξήθηκε αλλά έθρεψε νυστεριμότητα.
Μετά τον θάνατο του Αχενατόν, οι διάδοχοί του (Σμενχκάρε, Τουταγχαμών, Αϊ, Χορεμχέβ) μεθοδικά ανίστωσαν τις μεταρρυθμίσεις του: η Θήβα αποκαταστάθηκε, η ιερωσύνη του Αμούν επανεισήχθη, η Αχετατόν εγκαταλείφθηκε, το όνομα του Αχενατόν διαγράφηκε από καταλόγους βασιλέων. Ο «ετεροδόξος βασιλεύς» ξεχάστηκε μέχρι η σύγχρονη αρχαιολογία να ανακαλύψει ξανά την Αμαρνά.
Η επανάσταση του Αχενατόν—είτε προερχόμενη από αυθεντική αποκάλυψη, πολιτικό λογισμό, ή και τα δύο—αποδεικνύει τόσο την ευθραυστότητα όσο και την ανθεκτικότητα της αιγυπτιακής παράδοσης. Παραμένει η πρώτη καταγεγραμμένη προσπάθεια μονοθεϊστικής κρατικής θρησκείας.
