Το πρώιμο εργατικό κίνημα της Κολομβίας ξεφύτεψε από βίαιες συνθήκες σε πετρέλαιο, μπανάνα, χρυσό, και καφέ. Τρεις φιγούρες ξεχωρίζουν για τη διατύπωση και οργάνωση της ζήτησης για αξιοπρέπεια.
Λιβεράλος στρατηγός, δικηγόρος, φιλόσοφος. Συγγραφέας El Derecho Social (1909), υποστηρίζοντας ότι η εργασία δεν είναι εμπόρευμα. Ωθήθη για: 8ωρο εργάσιμα, Κυριακή ανάπαυση, ασφάλιση εργαζομένων, αναγνώριση συνδικαλισμών. Ιδρύθηκε το προοδευτικό κρανίο του ΛιβεράΛ Κόμματος. Η δολοφονία του 1914 έκοψε προεδρική υποψηφιότητα.
"Το Λουλούδι της Εργασίας." Δάσκαλος που έγινε οργανωτής. Ηγήθηκε απεργιών 1924–28: Τροπικάλ Oil (Μπαρανκαμπερμέχα), United Fruit (Σάντα Μάρτα), υφαντικά (Μπέλο, Μεδεγίν). Ιδρύθηκε η Unión Sindical Obrera, πρώτη εθνική εργατική ομοσπονδία Κολομβίας. Υποστήριξε ισότητα γυναικών, δικαιώματα ινδιγενών, κοινωνική ασφάλιση. φυλακισμένη, εξορισμένη, παρακολουθείται—ποτέ σιωπηλή.
Χαρισματικός Λιβεράλος ηγέτης. "Γκαϊτανισμός" κινητοποίησε αστικούς εργάτες, αγρότες, μεσαία στρώματα. Απαιτούσε: ελάχιστο μισθό, εργατικό κώδικα, γαιώδεις μεταρρυθμίσεις, λαϊκή εκλογή δημαρχών. Η δολοφονία του 1948 εξεγείρισε El Bogotazo (10-ήμερη αναταραχή, 2.000+ νεκροί) και La Violencia (δεκαετία εμφυλίου πολέμου). Αλλά ο θάνατός του επιβάλει τον Εργατικό Κώδικα 1950 (Διάταγμα 2663)—πρώτος ολοκληρωμένος εργατικός νόμος Κολομβίας.
Δεν νίκησαν στη ζωή τους. Αλλά το πλαίσιο που χτίσαν—νομικό, οργανωτικό, ηθικό—έκανε κάθε επόμενη κέρδος δυνατό.
