Η ισπανική κατάκτηση των Αζτέκων, Ινκά και άλλων αυτοχθονών αυτοκρατοριών δεν ήταν αναπόφευκτη—αλλά μια σύρραξη πλεονεκτημάτων την καθίστασε καταστροφικά αποτελεσματική. Καμία μοναδική παράμετρος δεν το εξηγεί· η αλληλεπίδραση πολλών το έκανε.
Σιδερά σπαθιά, αλεξίπτωτα, τόξα, πρώιμα πυροβολικά (αρκεβούσες), και κανόνια ξεπερνούσαν τα μαχαίρια από οψιδιάνα, δοράτια, και ατλάτλ. Η σιδερένια πανοπλία απέτρεπε τα περισσότερα αυτοχθόνα όπλα. Τα άλογα—άγνωστα στην Αμερική—παρείχαν ιππικό σοκ, κινητικότητα, και ψυχολογικό τρόμο. Αλλά η τεχνολογία μόνη της δεν αποφάσιζε τα αποτελέσματα· οι αυτοχθόνες δυνάμεις προσαρμόστηκαν, κατέλαβαν άλογα, και κέρδισαν αντιπαλότητες.
Αυτό ήταν ο ενδεδειγμένως πιο θανατηφόρος παράγοντας. Η βαριολέα, η ζύμη, η γρίπη, και ο τύφος—ενδημικά στην Ευρασία, απουσία στην Αμερική—διέσπευσαν μπροστά από τα ισπανικά στρατεύματα. Η επιδημία βαριολέας του 1520 σκότωσε εκτιμώμενα 40% του πληθυσμού των Αζτέκων, συμπεριλαμβανομένου του Αυτοκράτορα Κουιτλάουακ. Η πανδημία 1525–1533 παρέκρουσε τους Ινκές, σκότωσε τον Γουαϊνά Καπάκ και εξέκαυσε τον εμφύλιο πόλεμο που εξήγησε ο Πισάρρο. Ποσοστά θνησιμότητας 50–90% σε κάποιες περιοχές έθραυσαν κοινωνίες πριν δοθούν μάχες.
Ούτε οι Αζτέκοι ούτε οι Ινκές ήταν μονόλιθοι. Και οι δύο κυβερνούσαν μέσω συστημάτων φόρων που πνέουν ένστικτα. Ο Κορτέζ εκμεταλλεύτηκε τους Τλαξκαλτέκους και άλλους αυτοχθόνες συμμάχους—τελευταία χιλιάδες ισχυρούς—για να πολιορκήσει τη Τενοχτίτλαν. Ο Πισάρρο εκμεταλλεύτηκε τον εμφύλιο πόλεμο των Ινκών μεταξύ Αταουάλπα και Γουασκάρ. Οι Ισπανοί ήταν συχνά μειονότητα στα δικά τους στρατεύματα «κατάκτησης».
Ο Κορτέζ καταστρέφοντας τα πλοία του. Ο Πισάρρο συλλαμβάνοντας τον Αταουάλπα στο Καχάμαρκα. Στόχευμένη αποκεφαλίωση ηγεσίας. Οι Ισπανοί κατάλαβαν ότι οι αυτοχθόνες πολιτικές δομές εστιάζουν στον ηγέτη· η αφαίρεσή του παράλυσε την εντολή.
Το Ρεκερίμιεντο (νομικιστική διεκδίκηση κυριαρχίας), το σύστημα ενκομιέντα (αναγκαστικό έργο), και ο ιεραποστολικός ζήλος δημιούργησαν αυτοενισχυόμενες δομές εξαγωγής και ελέγχου. Η γραφειοκρατία της Αυτοκρατορίας ακολούθησε τους κατακτητές.
Ο Πόλεμος Τσιτσιμέκα (50 χρόνια), η αντίσταση των Μαπουτσέ (αιώνες), η Επανάσταση του Πουέμπλο (1680), και αμέτρητες μικρότερες εξεγέρσεις αποδεικνύουν ότι οι αυτοχθόνοι λαοί μάχθηκαν με ταλαντευόμενη συνειδητικότητα. Η κατάκτηση ούτε ήταν γρήγορη ούτε πλήρης σε πολλές περιοχές.
Το «ισπανικό πλεονέκτημα» ήταν πραγματικό αλλά καταστάσιμο—ενισχυμένο από λοιμώξεις και διαίρεση, όχι από μετοχή ανωτερότητα.
