Η Κετσουά (Ρουνασίμι)—παλιότερα γλώσσα μιας μικρής ορεινής ομάδας—έγινε η κοινή γλώσσα των Ανδέων μέσω των σκόπιμων πολιτικών της Αυτοκρατορίας των Ινκα (Ταβαντινσούγιου). Δείτε πώς:
Καθώς οι Ινκα επεκτείνονταν από το Κούσκο, επέβαλαν την Κετσουά ως επίσημη διοικητική γλώσσα. Οι κατακτισμένοι λαοί (Αϊμάρα, Πουκίνα, Μότσικα, Κάνιαρι, κ.λπ.) έπρεπε να τη μάθουν για φόρους, εργασία, και νομικά θέματα. Διγλώσσοι κίπου καταγραφείς και τσάκι δρομологиούντες διευκόλυναν την επικοινωνία σε 4.000 χλμ.
Στροφικές πρόσληψεις εργασίας φέρνανε διαφορετικές εθνικές ομάδες μαζί για κρατικά έργα (δρόμοι, αμπελώνες, ναοί, μεταλλεία). Η Κετσουά γινόταν η κοινή γλώσσα στα εργαστήρια, επιταχύνοντας την υιοθέτησή της ως πρακτική ανάγκη.
Η αναδιανεμητική οικονομία των Ινκα κινούσε αγαθά κάθετα (ακτή ↔ υψίπεδα ↔ ζούγκλα). Έμποροι (μινδαλάες) και κρατικοί πρακτορείς χρησιμοποιούσαν την Κετσουά για να διαπραγματεύονται, διαδεικνύοντάς την πέρα από τα αυτοκρατορικά σύνορα στις πρόποδες της Αμαζονίας και στη νότια Χιλή/Αργεντινή.
Γιαχαούασι («σπίτια γνώσης») διδάσκανε τους νεαρούς ευγενείς ιστορία, θρησκεία, αστρονομία, και διοίκηση—στην Κετσουά. Οι διαπολιτειακές γάμοι μεταξύ Ινκα και τοπικών ελίτ ενίσχυαν περαιτέρω τη γλώσσα μεταξύ των ηγετικών τάξεων.
40.000 χλμ δρόμοι, γέφυρες, και τάμπος (σταθμοί αναψυχής) συνδέονταν φυσικά την αυτοκρατορία. Η κίνηση στρατευμάτων, διοικητών, προσκυνητών, και αγαθών έφερε την Κετσουά σε κάθε γωνία.
Οι Ισπανικοί ιεραπόστολοι υιοθέτησαν την Κετσουά για ευαγγελισμό (πρώτη γλώσσα Νέου Κόσμου με τυπωμένη γραμματική, 1560). Επέζησε σε καταστολές, γινόμενα σύμβολο θυγενικής ταυτότητας. Σήμερα, 8–10 εκατομμύρια ομιλητές σε Πέρου, Βολιβία, Ισημερινή, Κολομβία, Αργεντινή, Χιλή—κάνουν την πιο ευρέως ομιλούμενη θυγενική οικογένεια γλωσσών στις Αμερικές.
Οι Ινκα δεν χτίσαν απλώς αυτοκρατορία—μιαχανίσαν μια γλωσσική συνέχεια που αντέχει.
