Όταν ο Πατέρας Μιγουέλ Ιδάλγκο γιο Κόστιγια κρότησε το καμπάνα του ναού του στα Ντόλορες στις 16 Σεπτεμβρίου 1810, εκπέμποντας το Grito de Dolores, ανάφλεξε επανάσταση ριζωμένη σε δεκαετίες δομικής αδικίας. Οι κινήτριές του — και αυτές του κινήματος που ανάφλεξε — ήταν στρωματικές:
Οι μερκαντιλιστικές πολιτικές της Ισπανίας δύναμναν την οικονομία της Νέας Ισπανίας: εμπόριο περιορισμένο σε ισπανικά πλοία, βαρείς φόροι (alcabala, φόρος υπηκοότητας), μονοπώλια στην υδράργυρο (απαραίτητη για μεταλλεία αργύρου) και καπνό. Αγρότες και αυτόχθονες κοινότητες έφεραν το βάρος.
Η εξουσία ανήκε στους πενινσουλάρες (ισπανογενείς αξιωματούχους). Οι κρεόλες (αμερικανογενείς Ισπανοί) — συμπεριλαμβανομένων εκπαιδευμένων ελίτ όπως ο Ιδάλγκο — αποκλείονταν από υψηλές θέσεις παρά πλούτο και ταλέντο. Αυτό γεννούσε βαθιά ν티ρά.
Το σύστημα casta τάσσοσε νόμιμα τους ανθρώπους κατά καταγωγή: πενινσουλάρες > κρεόλες > μεστίζοι > αυτόχθονες > Αφρικάνοι. Οι κρεόλες ήθελαν ισότητα με τους πενινσουλάρες· τα χαμηλότερα κάστες ήθελαν απελευθέρωση από όλους.
Ο Ιδάλγκο και συνεργοί ιερείς οραμάτιζαν ένα αυτόνομο μεξικανικό έθνος — όχι απλώς αυτονομία εντός αυτοκρατορίας, αλλά πλήρη ανεξαρτησία με δίκαιους νόμους και ισορροπημένη κοινωνία.
Ο Ιδάλγκο διάβασε Ρουσσώ, Βολταίρ, Μοντεσκιέ. Ιδέες λαϊκής κυριαρχίας, φυσικών δικαιωμάτων και κοινωνικής σύμβασης διαδόθηκαν σε κρεολικούς κύκλους, νομιμοποιώντας την επανάσταση εναντίον τυραννίας.
Μερικοί διανοούμενοι ανακτησαν την προ-ισπανική ταυτότητα (αζτέκ, μαγιανική κληρονομιά) πλαισιώνοντας την ανεξαρτησία ως αποκατάσταση κλεψμένης πολιτείας — ισχυρική συμβολική αφήγηση.
Όταν ο Ναπολέον απέβαλεν τον Φερδινάντο VII, η ισπανική μοναρχία καταρράγη. Οι αποικίες ρώτησαν: Σε ποιον οφείλουμε πλέον πιστότητα; Αυτό το κενό εξουσίας μετέτρεψε την εναπόμενη δυσαρέσκεια σε ανοιχτή επανάσταση.
Η κλήση του Ιδάλγκο ενώνει αυτές τις παράπονες σε μαζικό κίνημα — αυτόχθονες, μεστίζοι και κρεόλες — που, αν και συνελήφθη και εκτελέστηκε το 1811, τελικά γέννησε ανεξάρτητη Μεξικό το 1821.
