Κατακαλυμμένο κάτω από την Χερσόνησο Γιουκατάν του Μεξικού βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα γεωλογικά σκαριά της Γης: ο κρατήρας Τσίκσουλομπ. Με ηλικία 65,5 εκατομμύρια ετών και πλάτος περίπου 180 χιλιομέτρων, αυτή η δομή ударής παρέχει το καπνόπιρα για τη πιο διάσημη μαζική εξαφάνιση της πλανηтарικής ιστορίας—το συμβάν Κρητακικό-Παλαιογήινο (Κ-Πγ) που εξαλείψε τους μη-αετοειδείς δεινοσαύρους και περίπου το 75% όλων των ειδών.
Όταν ο φυσικός Λουίς Αλβαρέθ και ο γιος του γεωλόγος Γουόλτερ πρότειναν το 1980 ότι μια αστεροειδής ударή προκάλεσε την εξαφάνιση Κ-Πγ, βασίστηκαν σε μια παγκόσμια ανωμαλία ιριδίου στο όριο στρώματος. Η ανακάλυψη του Τσίκσουλομπ το 1991 (από πετρελαιογεωλόγους Αντόνιο Καμαργκό και Γκλεν Πένφιλντ, εργαζόμενους με Άλαν Χίλντερμπρανντ) παρείχε τον προβλεπόμενο κρατήρα. Το μέγεθος, η ηλικία και η τοποθεσία του ταιριάζαν απόλυτα στην υπόθεση.
Ένα λεπτό στρώμα αργίλου στο όριο Κ-Πγ περιέχει συγκεντρώσεις ιριδίου 30–160 φορές υψηλότερες από τον μεσοπώθητο της κορφής της Γης. Το ιρίδιο είναι σπάνιο στην επιφάνεια της Γης αλλά αφθόνο στα αστεροειδή. Αυτό το στρώμα έχει βρεθεί σε περισσότερους από 100 τόπους παγκοσμίως, αναπαριστούμενος πτώση από την εξαφανισμένη του αστήρ.
Κρισταλλίδες κουάρτζου από το όριο στρώματος δείχνουν χαρακτηριστικά μεταβλητικών χαρακτηριστικά—μικροσκοπικές λαμελλές που διαμορφώνονται μόνο υπό πίεσεις που ξεπερνούν 10 GPa, πολύ πέρα από ό,τι οι ηφαιστειακές διαδικασίες παράγουν. Κοεσίτη και στισβοίτη, υψηλής πίεσης πολυμορφικά του πυριτίου, εμφανίζονται επίσης. Αυτά τα μεταλλικά παρουσιάζονται στο Τσίκσουλομπ και σε όρια στρωμάτων παγκοσμίως.
Χιλιοστόμετρα γυαλιστερές σφαιρίδες (μικροτεκρίτες) καλύπτουν το όριο Κ-Πγ από την Αϊτή ως το Γουαϊόμινγκ ως τον Ειρηνικό Ωκεανό. Η σύνθεσή τους ταιριάζει με τις πέτρες-στόχους του Γιουκατάν, και οι αεροδυναμικοί τους τύποι επιβεβαιώνουν την βαλιστική εκτόξευση από τον τόπο της επένδυσης. Ορισμένες αποθέσεις φτάνουν εκατοστά πάχος κοντά στον κρατήρα.
Ένα παγκόσμιο στρώμα καπνού στο όριο υποδηλώνει ηπειρωτικές κλίμακας πυρκαγιές που ανάφθηκαν από την θερμική παλμική της επένδυσης. Η ισοτοπική υπογραφή του καπνού δείχνει καύση ηπειρωτικής βιομάζας, όχι μόνο ορυκτών υδρογονανθράκων. Μοντέλα υποδεικνύουν ότι η ακτινοβολία θερμότητας της επένδυσης μόνη της θα μπορούσε να αναφλέξει ξηρά βλάστηση παγκοσμίως μέσα σε ώρες.
Παλεοντολογικά δεδομένα δείχνουν γεωλογικά άμεση εξαφάνιση δεινοσαύρων, πτεροσαύρων, θαλάσσιων ερπετών (μοζασαύρους, πλεσιοσαύρους), αμμονιτών και πολλών ομάδων πλαγκτόν. Οι επιζήσαντες (θηλαστικά, πουλιά, κροκοδείλια, ορισμένα φυτά) μοιράζονται χαρακτηριστικά όπως μικρό μέγεθος σώματος, ομνηβορία ή φωλιά/υδατικά καταφύγια—συνεπή με σενάρια χειμώνα επένδυσης.
Το ~10–15 χλμ αστεροειδές πλήττωσε με ~20 χλμ/δευτερόλεπτο, απελευθερώνοντας ενέργεια ισοδύναμη ~100 τερατόννων ΤΝΤ (δισεκατομμύρια βομβές Χιροσίμα). Άμεσα εφέ: κρατήρας 20 χλμ βάθος που ανάρτησε για να διαμορφώσει κορυφή κρίκωσης· μεγαλοτσουνάμι εκατοντάδες μέτρων υψηλά· σεισμική δόνηση μεγέθους ~11 παγκοσμίως· και εκτόξευση ~25 τρισεκατομμύρια μετρικά τόνους αποβλήτων στην ατμόσφαιρα. Το αποτέλεσμα «χειμώνας επένδυσης»—έτη σκοτεινότητας, ψύχους και οξέος βροχής από αερολύματα θειικού· κατέστρεψε τη φωτοσύνθεση και τα τρωφικά δίκτυα.
Η 2016 IODP-ICDP Expedition 364 τρύπησε στην κορυφή κρίκωσης του Τσίκσουλομπ, επιβεβαιώνοντας τη γρανατεώδη σύστασή της (ανελκυσμένη από μέσο κορφή) και αποκαλύπτοντας ένα υδροθερμικό σύστημα που διέβιωσε για εκατομμύρια χρόνια—πιθανώς γονιά για την ανάκαμψη της ζωής μετά την εξαφάνιση. Η τρέχουσα εργασία διαμορφώνει το χρονολόγιο εξαφάνισης σε ίσως μήνες ή χρόνια, όχι χιλιετίες.
