Τρία αρχαία δίκτυα εμπορίας: Μεσοαμερικανικό, Τρανσ-Σαχαρινό, Ινδικού Ωκεανού

Πολύ νωρίτερα από τη σύγχρονη παγκοσμίωση, τρία τεράστια, αυτόνομα δίκτυα εμπορίας συνδέσαν πολιτισμούς σε ολόκληρες ηπείρους:

1. Μεσοαμερικανικά Δίκτυα Εμπορίας (π.χ. 1500 π.Χ. – 1521 μ.Χ.)

• Ολμέκες (π.χ. 1500–400 π.Χ.): «Μητρικός πολιτισμός» — πρώιμη τηλεπικοινωνιακή ανταλλαγή (γιάδε, οβσιδιανός, μαγνητίτης, κεραμικά) από την Κόλπο της Μεξικής στη Λειτουργία της Οαξάκα, τη θάλασσα του Ειρηνικού.
• Τεοτιγουάκαν (100 π.Χ.–550 μ.Χ.): Βιομηχανία οβσιδιανού (πράσινος οβσιδιανός Πατσουκά) κυριαρχούσε στη Μεσοαμερική; εμπορικά καταστήματα στη Ματακαπάν, Αλταβίστα.
• Μάγια (Κλασική περίοδος 250–900 μ.Χ.): Πολιτείες-πόλεις συνδεδεμένες από σακμπεομπ (υψωμένα δρόμοι) και παράκτιες κανούς. Εμπορεύονταν γιάδε, φτερά κετσάλ, κακάο, αλάτι, βαμβάκι, μέλι.
• Αζτέκες (1428–1521): Πόχτεκα — επαγγελματική μακρινής απόστασης κλάση εμπόρων (κρατισμένη από το κράτος, شبه-διπλωματική). Αγορά στην Τλατελόλκο (η μεγαλύτερη στις Αμερικές). Σύστημα φόρων εγχώριζε αγαθά στη Τενοχτίτλαν.
• Ίγκα (Άνδες, 1438–1533): Δεν είναι Μεσοαμερικανοί αλλά παράλληλοι — Καπάκ Γιαν (40.000 χλμ δρόμος), κράτος αναδιανομή (χωρίς αγορές), κατακόρυφη αρχιπέλαγος οικολογία.

2. Τρανσ-Σαχαρινό Εμπόριο (π.χ. 300 μ.Χ. – 1900 μ.Χ.)

• Επανάσταση της Καμήλας (3ος–5ος αι. μ.Χ.): Σέλα καμήλας επέτρεψαν τακτική διάβαση της Σαχάρας — «πλοία της ερήμου».
• Βορράς → Νότος: Αλάτι (Ταχάζα, Ταουδένι), υφάσματα, μαργαρίτες, άλογα, όπλα, βιβλία, Ισλάμ.
• Νότος → Βορράς: Χρυσός (Μπαμπούκ, Μπουρέ, Ακάν), ελεφαντοστός, σκλάβοι, καρύδια κόλα, δέρμα, φτερά στρουθοκαμήλου.
• Κύριες Εμπορικές Στάσεις: Τιμπούκτου (Μάλι) — γνώσης και εμπορικής ακμής; Γκάο, Τζεννέ, Αγκαντές, Γκιάτ, Σιζιλμάσα, Φέζ, Μαρράκες, Καΐρο.
• Αυτοκρατορίες: Γάνα, Μάλι, Σογχάι εμπλούτισαν φορολογώντας το εμπόριο χρυσού/αλάτι. Το χατζ του Μάνσα Μούσα (1324) σπάει διάσημα την αγορά χρυσού του Καΐρου.

3. Εμπόριο Ινδικού Ωκεανού (π.χ. 2000 π.Χ. – 1500 μ.Χ.+)

• Σύστημα Μονσούνων: Προβλέψιμες εποχιακές άνεμοι (ΝΔ Μάιος–Σεπτέμβρης, ΒΝ Νοέμβριος–Μάρτιος) επέτρεπαν προγραμματισμένη ναυτιλία — πρώτος ναυτικός αυτοκινητόδρομος του κόσμου.
• Συμμετέχοντες: Ανατολική Αφρική (ακτή Σουαχίλι: Κίλβα, Μπομπάσα, Σοφάλα), Αραβία (Αντέν, Μουσκάτ), Περσία (Ορμούζ), Ινδία (Γκουτζαράτ, Μαλαβάρ, Κορομαντέλ), ΔΝ Ασία (Μαλακκά, Σριβίτζα, Ματζαπάχιτ), Κίνα (Καντών/Τσουάντζου).
• Αγαθά: Μπαχαρικά (πιπέρι, γαρύφαλλο, μοσχοκάρυδο, κανέλα), υφάσματα (ινδικό βαμβάκι, κινέζικο σηρικά), πορσελάνα, πετράδες, ξύλο, λιβανωτός, άλογα, σκλάβοι, χρυσός, ελεφαντοστός.
• Καντών (Καντών): Μεγάλη νότια λιμενική πόλη της Κίνας — κέντρο Τάνγκ/Σونغ/Γιουάν/Μίнг για ξένους εμπόρους (Αράβες, Πέρσες, Ινδοί, Μαλάι, αργότερα Ευρωπαίοι).
• Πολιτισμική Ανταλλαγή: Ισλάμ εξαπλώνεται στη ΔΝ Ασία/Αν. Αφρική; Βουδισμός στην Κίνα; ψηφία, χαρτί, πυρ ξένο, πυξίδα κινούνται Δυτικά.

Κοινά Χαρακτηριστικά

• Ειδικευμένες κλάσεις εμπόρων (πόχτεκα, ντιούλα, ναχόδας).
• Πιστωτικά όργανα (χαβάλα, κομμάντα, αλληλογραφίες).
• Αστικές κόμβοι ως κατσαρολάκια αναμείξεων.
• Μεσολάβηση κράτους (φορολογία, προστασία, μονοπώλιο).

Αυτά τα τρία συστήματα — χερσαία (Μεσοαμερική), ερημικά καραβάνα (Σαχάρα), ναυτικά-μονσούνικα (Ινδικός Ωκεανός) — ήταν οι αρτηρίες της προ-μοντέρνας παγκοσμίωσης.